گرچه همان‌طور که گفته شد، همگان در همه‌ى مراحل نیازمند به توبه‌اند، امّا پس از یقظه و بیدارى، در آستانه‌ى سلوک، سالک براى ایجاد تحوّل عظیم و بنیادى در رویّه و روش زندگى خود، نیازمند به توبه‌اى خاص است. براى انجام این توبه، توصیه مى‌شود سالک به ترتیب زیر عمل کند.

۱/ دفترچه‌اى براى این کار تهیّه کند و هر چند صفحه‌ى آن را به یکى از اعضاى ظاهر و صفحاتى را هم به دل و فکر خود اختصاص دهد و در صفحه‌ى مربوط به هر عضو، گناهانى را که مى‌توان با آن عضو مرتکب شد، یادداشت کند.

۲/ چند روزى به گذشته‌ى خود بیندیشد و هر یک از گناهان فوق و دفعاتى که آنها را مرتکب شده است در صفحه‌ى مربوط به آن یادداشت کند و همانند بازجویى که پرونده‌ى مجرمیّت متّهمى را براى محاکمه و مجازات تشکیل داده است و تکمیل مى‌کند، به این نحو پرونده‌ى مجرمیّت خود را تشکیل دهد و تکمیل کند.

۳/ گناهانى را که جبران‌پذیر است، اعم از حقّ الله و حقّ النّاس، در حدّ توان جبران کند. قضا و کفّاره‌ى عبادات ترک شده و پرداخت حقوق شرعى عقب افتاده را در برنامه‌ى کار خود قرار دهد. همچنین حقوق مالى که دیگران بر گردن او دارند را بپردازد و آسیب و آزارى را که از او به دیگران رسیده است با عذرخواهى، و در صورت لزوم، با تن دادن به قصاص، جبران کند.

۴/ با مراجعه به آیات قرآن و احادیث معصومین علیهم السلام، کیفرهاى کسانى را که چنان گناهانى مرتکب شده‌اند مطالعه و در مورد آنها تأمّل و تفکّر کند؛ اعم از بلایا و نکبات دنیوى، سختى جان دادن، عذاب عالم قبر و برزخ، فشارها و مشقّات عالم محشر، عذاب‌هاى دوزخ همچون سوختن در آتش، اسارت در غل و زنجیرهاى آتشین، حمله و آزار افعى‌هاى سهمگین، انباشتن شکم از زقّوم، حمیم و غسلین، شکنجه شدن توسّط ملائکه‌ى عذاب، همنشینى و هم‌مکانى با شیاطین و محرومیّت از نعمت‌هاى گوناگون بهشتى و از همجوارى با اولیاى الهى و ...

۵/ براى جلوگیرى از سوءاستفاده‌ى شیطان از هول و هراسى که پس از تأمّل در مورد عذاب‌هایى که او را تهدید مى‌کند، ایجاد شده است و براى اینکه در این فرصت، روح یأس و ناامیدى را در وى ندمد و او را از توبه منصرف نکند، در آیات و احادیث حاوى وعده‌هاى الهى در پذیرفتن توبه‌ى تائبان با هر میزان گناه که داشته باشند و نیز آیات و احادیث حاوى تحذیر خداوند از یأس و قنوط از رحمت الهى در عین داشتن بیشترین و بالاترین گناهان، تفکّر کند.

۶/ براى اینکه شیطان نتواند با القاء این مطلب که وعده‌ى پذیرفته شدن توبه، ناظر به تائبانى
است که توبه‌اى تمام‌عیار مى‌کنند، نه کسانى چون او که توبه‌شان سطحى و ناقص است، او را مجدّدآ ناامید و از توبه کردن منصرف کند؛ توجّه کند که توبه‌ى سطحى و ناقص از توبه نکردن بهتر است و چه‌بسا همین توبه‌ى سطحى و ناقص که در توان اوست، خود سبب شود خداوند توفیق توبه‌ى عمیق و تمام‌عیار را نصیب او کند. بر این اساس، مصمّم شود به هر مرتبه‌اى از توبه که در توان اوست اقدام کند، گرچه در حدّ کمال توبه نباشد.

۷/ براى اینکه با القاء این مطلب که چگونه با این همه بى‌آبرویى که با ارتکاب گناهان براى خود فراهم آورده است شرم نمى‌کند به در خانه‌ى خدا رود و از او درخواست پذیرش توبه کند، شیطان نتواند او را از توبه کردن منصرف سازد، ضمن پذیرش اینکه به‌راستى با آن همه گناه در پیشگاه خداوند آبرویى برایش باقى نمانده است، توجّه کند که در درگاه الهى آبرومندانى چون انبیا و اولیا علیهم السلام وجود دارند که اگر آنها را نزد خدا شفیع و واسطه قرار دهد و آنها از خدا درخواست کنند که توبه‌ى او را بپذیرد، محال است خداوند در به رویشان نگشاید و به آنها پاسخ منفى دهد؛ در پیروى از رهنمود قرآنى،[۱] از پیامبر اکرم و اهل‌بیت پاکش علیهم السلام درخواست شفاعت کند و به مدد شفاعت ایشان عزم بر  

توبه نماید.

۸/ اکنون که بر وساوس شیطانى غالب و بر انجام توبه مصمّم شد، غسل توبه کند، وضو بگیرد و مقدارى پول به‌اندازه‌ى توان خود، هرچند اندک، براى صدقه کنار بگذارد. سپس در مکانى خلوت، برخى از دعاهایى را که از معصومین علیهم السلام در مقام توبه رسیده است،[۲] با توجّه به معناى آنها، و اگر

قادر به درک مفاهیم عربى دعاها نیست، ترجمه‌ى فارسى آنها را بخواند، تا حال روحى توبه در وى تقویت شود، و با رقّت قلبى که در او به‌وجود آمده است، اشک پشیمانى و ندامت از دیدگانش جارى شود.

۹/ از تمام کسانى که به او بدى کرده‌اند درگذرد و از خداوند براى آنها طلب بخشش کند. آن‌گاه از خدا بخواهد اکنون که او با تمام کوچکى و نیازش، کسانى را که حقّ او را ضایع و به او بدى کرده‌اند، بخشید؛ خداوند بزرگ و بى‌نیاز نیز متقابلا او را که بدى کرده است ببخشاید و به کسانى هم که حقّى بر گردن او دارند و او نتوانسته است آنها را بیابد یا در توانش نبوده تا حقوق تضییع شده‌ى آنها را
جبران کند، به قدرى از خزانه‌ى لطف و رحمتش عطا کند تا از حقّى که بر گردن او دارند، صرف نظر و او را حلال کنند.

۱۰/ اکنون برخیزد و دو نماز دو رکعتى پى‌درپى (بى‌آنکه بین دو نماز رو از قبله برگرداند یا حرفى بزند)، به نیّت نماز توبه بخواند و در هر رکعت، پس از سوره‌ى حمد، سه بار سوره‌ى قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ، یک بار سوره‌ى قُل اَعُوذُ بِرَبِّ النّاسِ و یک بار سوره‌ى قُل اَعُوذُ بِرَبِّ الفَلَقِ را بخواند. پس از سلام نماز دوم، بدون روى برگرداندن از قبله یا سخن گفتن، با توجّه، هفتاد بار اَستَغفِرُ اللهَ رَبّى وَ اَتوبُ اِلَیهِ بگوید و در حین استغفار، گناهانى را که مرتکب شده است در نظر آورد. پس از پایان استغفارها بگوید : لا حَولَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ العَلىِّ العَظیمِ. یا عَزیزُ یا غَفّارُ، اِغفِر لِى ذُنوبى وَ ذُنوبَ جَمیعِ المُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ، فَاِنَّهُ لا یَغفِرُ الذُّنوبَ اِلّا اَنتَ: نیرو و توانى جز از جانب خداى بلندمرتبه و بزرگ وجود ندارد. اى خداى قدرتمند و اى خداى بسیار بخشنده و خطاپوش! گناهان من و گناهان تمامى مردان و زنان مؤمن را ببخش؛ زیرا جز تو کسى گناهان را نمى‌بخشد.[۳]

این توبه، گناهان او را هر چند زیاد باشد، تمامآ مى‌شوید،[۴] و همچون کسى مى‌شود که گناهى

مرتکب نشده است.[۵] امّا چون زمان طى شده در گناه، که مى‌توانست صرف طاعت و عبادت گردد و

علاوه بر اینکه به سقوط و تنزّل او نینجامد، مایه‌ى صعود و ترقّى وى شود، در اثر توبه باز نمى‌گردد، براى جبران عقب‌افتادگى ناشى از هدر رفتن زمان مزبور، سالک باید به اعمال صالح و حسنات روى آورد و با مجاهدت و کوشش در انجام آنها، زمینه‌اى فراهم آورد که خداوند در نامه‌ى اعمال او به جاى سیّئاتى که محو نمود، حسناتى را که هنگام ارتکاب آن سیّئات مى‌توانست انجام دهد و نداد، ثبت نماید تا این گونه، خسارت‌هاى ناشى از ارتکاب معصیت نیز کلاًّ برطرف و جبران شود. در این رابطه قرآن کریم مى‌فرماید: اِنَّ الحَسَناتِ یُذهِبنَ السَّیِّئاتِ: خوبى‌ها، بدى‌ها را از بین مى‌برد.[۶] بر همین

اساس، پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: اَتبِعِ السَّیِّئَةَ الحَسَنَةَ تَمحُها: در پى بدى، نیکى کن تا آثار آن را از بین ببرد.[۷] همچنین قرآن کریم مى‌فرماید : اِلّا مَن تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلا صالِحآ فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ

سَیِّئاتِهِم حَسَناتٍ وَ کانَ اللهُ غَفورآ رَحیمآ : مگر کسى که توبه کند و ایمان آورد[۸] و کارى شایسته

انجام دهد، آنان، خداوند بدکاریشان را به نیکوکارى مبدّل مى‌کند و خداوند همواره آمرزنده‌اى مهربان است.[۹]