۵/ شهودطلبانه بودن : همان‌گونه که در ظاهر وجود انسان حواسّى است که ظاهر عالَم را با آنها ادراک مى‌کند، در باطن انسان نیز حواسّ مشابهى وجود دارد که به‌وسیله‌ى آنها مى‌توان باطن عالَم را ادراک کرد؛[۱] امّا در اکثر افراد حواسّ باطنى غیرفعّال است، لذا نمى‌توانند ملکوت و باطن عالَم را ادراک کنند و چه‌بسا تصوّرشان از عالَم، به ظواهرى که با حواسّ ظاهرى خود ادراک مى‌کنند، محدود مى‌باشد و از اینکه عالَم، باطن و ملکوتى دارد بى‌خبرند.[۲] علّت غیرفعّال بودن حواسّ باطنى در اغلب اشخاص، به خواب رفتن باطن آنهاست. از راه قطع دلبستگى به دنیا، که از آن به موت تعبیر مى‌شود، و از طریق پرهیزگارى، اجتناب از گناهان، آلودگى‌ها و لذّت‌طلبى‌هاى جسمانى و نفسانى و رهیدن از دام وسوسه‌هاى شیطانى، به یُمن قوّت ایمان و یقین قلبى، بیدارى باطنى حاصل مى‌شود. با بیدارى باطنى، حواسّ باطنى فعّال مى‌شود و چشم، گوش، ذائقه، شامّه و لامسه‌ى باطن امکان مى‌یابد باطن امور و اشیاء را ادراک کند.

به دیده شدن ظواهر اشیاء به‌وسیله‌ى چشم بدن، مشاهده، و به دیده شدن باطن آنها به‌وسیله‌ى چشم باطن، که همان چشم دل یا چشم روح است، شهود گفته مى‌شود. در موارد بسیارى نیز تعبیر شهود براى هر نوع ادراک باطنى، اعم از دیدن، شنیدن، استشمام کردن، چشیدن و لمس کردن باطنى به‌کار مى‌رود.

گرچه مى‌توان به یارى استدلال‌هاى عقلى، فلسفى و یا کلامى و به کمک دلایل نقلى قرآنى و روایى، تا حدودى حقایق ملکوتى را شناخت و به وجود و ویژگى‌هایشان پى‌برد، امّا شهود آنها با حواسّ باطنى، بسیار فراتر، استوارتر، اطمینان‌بخش‌تر و ارزشمندتر از درک مفهومى آنها به‌وسیله‌ى عقل و اندیشه است.

سالکان و عارفان، گرچه آموختن علوم و معارف ظاهرى را نفى نمى‌کنند و خود نیز به فراگیرى آن مى‌پردازند، امّا این شناخت‌هاى عقلى و علمى، آنها را ارضا نمى‌کند و در پى شهود حقایق عالم هستى‌اند. آنها به این اکتفا نمى‌کنند که از طریق عقل و نقل دریابند که خدا و قیامتى وجود دارد و عالَم، ملکوت و باطنى دارد و ملکوتیان و ارواح انبیا و اولیا حاضر و ناظرند. آنها طالب تجربه‌هاى عارفانه و شهود این حقایق عالَم وجودند.

گوشم شنید قصّه‌ى ایمان و مست شد         کو قِسم چشم؟ دیدن ایمانم آرزوست