۶/ تمامیّت‌گرا بودن: رویکرد سالکان و عارفان به دین به لحاظ‌هاى گوناگون، تمامیّت‌گراست.

اگر بهره‌مندى از دین را به سه مرتبه‌ى اسلام، به معنى انطباق ظاهر فرد با ظواهر دینى، ایمان، به معنى گرایش و پذیرش قلبى حقایق و تعالیم دین، و ایقان، به معنى باور مستحکم و خدشه‌ناپذیر قلبى حقایق و تعالیم دین، تقسیم کنیم؛ سالکان و عارفان طالب بهره‌مندى از دین در سرحدّ نهایى کمال، یعنى نیل به مرتبه‌ى یقین یا ایقانند.

به لحاظ دیگر، اگر دین‌دارى را در قالب سیر الى الله، در چهار مرحله‌ى اسلام، ایمان، هجرت و جهاد، و در سه سطح اصغر، اکبر و اعظم طبقه‌بندى کنیم و در نتیجه، مدارج تدیّن در این سیر به دوازده مرتبه‌ى اسلام اصغر، ایمان اصغر، هجرت صغرى و جهاد اصغر؛ اسلام اکبر، ایمان اکبر، هجرت کبرى و جهاد اکبر؛ و اسلام اعظم، ایمان اعظم، هجرت عظمى و جهاد اعظم تقسیم شود؛[۱]سالکان و عارفان، طالب طىّ تمامى مدارج مزبور و برخوردارى از همه‌ى ارزش‌هاى مراتب دوازده‌گانه‌ى دین در سیر خود به سوى حضرت حق مى‌باشند.

به عبارت دیگر، دین همچون هر چیز دیگر، داراى اسم، وصف و ذات است. به‌عنوان مثال، اگر سیبى را در نظر بگیریم، حروف «س»، «ى» و «ب» اسم آن را تشکیل مى‌دهند. تمامى کتاب‌هایى که در عرصه‌ى کشاورزى، علوم تغذیه و پزشکى، بر اساس مطالعات علمى در زمینه‌ى انواع، روش پرورش و خواصّ غذایى و طبّى سیب نگاشته شده‌اند، وصف سیب است. امّا خود سیب غیر از اسم و وصف آن است. تکرار نام سیب و یا مطالعه و فراگیرى مطالبى که در وصف سیب نوشته شده است، هیچ یک انسان را از خواصّ غذایى و طبّى سیب بهره‌مند نمى‌کند، بلکه خوردن خود سیب است که چنان آثار و خواصّى براى انسان دارد.

دین نیز اسمى دارد که همان نام و ظاهر مسلمانى است. وصفى دارد که تمام علوم عقلى و نقلى در زمینه‌ى معارف اسلامى است. امّا نام و ظواهر مسلمانى و نیز انباشتن ذهن از علوم و اصطلاحات دینى، غیر از ذات و خود دین است. آنچه اثربخش و مایه‌ى رستگارى، کمال، سعادت و تعالى انسان مى‌شود، ذات دین است، نه اسم یا وصف آن. سالکان و عارفان به نام و ظواهر مسلمانى و به معلومات و اطّلاعات دینى بسنده نمى‌کنند و در پى آنند که ذات دین بر تمامى ذرّات و ابعاد وجودشان حاکم شود و نهال دین در وجودشان به ثمر بنشیند.

از جنبه‌ى دیگر، دین داراى احکام و دستورات ظاهرى، اخلاق و روحیّات معنوى، و مقامات و حالات باطنى، و به تعبیر دیگر، شریعت، طریقت و حقیقت است. گروهى از دینداران با افراط در پرداختن به یک حوزه، عملاً از سایر حوزه‌هاى دین بازمانده و محروم شده‌اند. گروه دیگرى از دینداران، همچون برخى از صوفیان، حوزه‌هاى سه‌گانه‌ى مزبور را همچون مراتبى پنداشته‌اند که به ترتیب باید طى شود و با رسیدن به مرتبه‌ى بالاتر، فرد از مرتبه‌ى پیشین و مراعات مقتضیات آن بى‌نیاز مى‌شود. یعنى افراد مبتدى ملزم به رعایت شریعت، سالکان مقیّد به عمل به لوازم طریقت و بى‌نیاز از رعایت شریعت، و عارفان واصل به حقیقت، بى‌نیاز از هر دو مرتبه‌ى شریعت و طریقت و مراعات ملزومات آنها مى‌باشند. این برداشت از دین کاملاً نادرست است. مراتب سه‌گانه‌ى مزبور لازم و ملزوم هم و جدایى‌ناپذیرند. قلب واصل به حقیقت، روحیّات و اخلاقى متناسب با خود در فرد پدید مى‌آورد و آن اخلاق و روحیّات، رفتار و کردارى هماهنگ با خود را ایجاد مى‌کند. چنین فردى انسان کامل و بهره‌مند از تمامیّت دین است. سالکان و عارفان راستین، در رویکرد به دین، به این معنى نیز تمامیّت‌گرا مى‌باشند و توأمان و همزمان، شریعت، طریقت و حقیقت را طالبند. [۲]