سعادت و کمال انسان در چیست؟

آیا سعادت بشر در خوردن، ارضاى شهوات و دستیابى به ثروت، قدرت و شهرت، و به بیان دیگر، در تأمین خواسته‌ها و تمنّیات حیوانى و نفسانى است؟ آیا کمال انسان با این شاخص‌ها تعریف و سنجیده مى‌شود؟ در فرهنگ و تمدّن مادّى و سکولار غرب، که پس از رنسانس و ورود به عصر اومانیسم و مدرنیسم، با بریدن از آسمان و خدا شکل گرفت، خوشبختى و سعادت فرد، با شاخص لذّت‌هاى حیوانى و نفسانى، و کامیابى و کمال جامعه، با شاخص توسعه و توانمندى اقتصادى تعریف و سنجیده مى‌شود. آیا به‌راستى معیار سعادت و کمال فرد و جامعه همین‌هاست و انبیاى الهى و کتب آسمانى نیز به انسان و سعادت و کمال او همین‌گونه مى‌نگرند؟

در قرآن کریم تصریحات و اشارات فراوانى وجود دارد که از آنها عظمت فوق‌العاده و بى‌نظیر و همتاى انسان در جهان آفرینش فهمیده مى‌شود. آفریده شدن آدم در بهشت،[۱] خلیفة اللّهى و  

جانشینى خدا،[۲] که مستلزم ظرفیّت‌هاى فوق تصوّرى است که به او توانایى مدیریّت جهان آفرینش

به قائم‌مقامى خدا را بدهد، سجده‌ى تمامى ملائکه بر آدم،[۳] که حاکى از خاضع و تسلیم بودن تمامى

نیروهاى حاکم بر مُلک و ملکوت عالم در برابر انسان است، دانا و داراى تمامى اسماء الهى شدن آدم،[۴] که بیانگر مظهریّت تامّ کمال، جمال و جلال الهى بودن اوست، حامل شدن انسان بار امانتى

را که آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها از تحمّل آن عاجز بودند و شانه خالى کردند و بر خود لرزیدند،[۵]

تبریک گفتن خداوند به خویشتن به‌عنوان نیکوترین آفرینندگان به هنگام آفریدن و دمیدن روح انسانى در کالبد بشر،[۶] آفریده شدن انسان در نیکوترین و متوازن‌ترین صورت و سیرت،[۷] کرامت

بنى‌آدم و برترى فوق‌العاده‌ى انسان بر بسیارى از آفریدگان،[۸] نمونه‌هایى از اشارات و تصریحات

قرآن بر منزلت و مرتبه‌ى عظیم انسان است.

اکنون باید پرسید آیا این همه عظمت، ناظر بر جنبه‌هاى ظاهرى و طبیعى بشر است؟ بى شک چنین نیست. زیرا اگر جنبه‌هاى طبیعى و ظاهرى، دلیل شرافت انسان و اشرف مخلوقات بودن او باشند، با توجّه به اینکه بسیارى از حیوانات در این جنبه‌ها بر انسان برترى دارند، چنین شرافت و اشرفیّتى براى انسان پذیرفتنى نخواهد بود. خرس‌ها در خوردن، خوک‌ها در شهوت‌رانى، گرگ‌ها، پلنگ‌ها و شیرها در سلطه‌جویى، غلبه و از پا درآوردن رقیب و دشمن، و روباه‌ها در حیله‌گرى، شیطنت و فریب‌کارى، از بشر پیشگام‌ترند. بنابراین عظمت و برترى انسان در این جنبه‌ها نیست و سعادت و کمال انسان را در این امور نباید جست؛ بلکه راز این منزلت فوق‌العاده و بى‌نظیر را باید در حقیقت و گوهر انسانى او یافت.