قرآن کریم راه بازیافتن گنج‌هاى درون و عظمت‌هاى نهفته در خویش را تزکیه‌ى نفس معرّفى کرده است. چنانکه پس از یازده سوگند، که حاکى از شدّت اهمّیّت موضوع است، مى‌فرماید: قَد اَفلَحَ مَن زَکّیها وَ قَد خابَ مَن دَسّیها: هر آن کس نفس خویش را تزکیه کرد، به رستگارى و شکوفایى رسید و هرکس آن را آلوده ساخت، به خسارت و زیان دچار شد.[۱] و در جاى دیگر مى‌فرماید: قَد

اَفلَحَ مَن تَزَکّى: کسى که خویش را تزکیه کرد به رستگارى رسید.[۲]

تزکیه نیز منوط به این است که شخص، خود را بشناسد. راز تأکیدهاى فراوان احادیث بر اهمّیّت
و سودمندى معرفت نفس و خویشتن‌شناسى، در همین نکته نهفته است. به‌عنوان نمونه به چند مورد از احادیث مزبور از زبان امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره مى‌کنیم. آن حضرت مى‌فرمایند: مَعرِفَةُ النَّفسِ اَنفَعُ المَعارِفِ: خویشتن‌شناسى سودمندترین شناخت‌هاست.[۳] و نیز مى‌فرمایند: اَلعارِفُ مَن عَرَفَ

نَفسَهُ فَأَعتَقَها وَ نَزَّهَها عَن کُلِّ ما یُبَعِّدُها: عارف کسى است که خود را بشناسد و نفس خویش را از همه‌ى تعلّقات و اسارت‌ها برهاند و از هرچه او را از جایگاه بلند خویش دور مى‌کند، پاک و مبرّا سازد.[۴] متقابلا مى‌فرمایند: کَفى بِالمَرءِ جَهلاً اَن یَجهَلَ نَفسَهُ: این نادانى براى انسان بس، که خود را

نشناسد.[۵] و نیز مى‌فرمایند: مَن لَم یَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبیلِ النَّجاةِ وَ خَبَطَ فِى الضِّلالِ وَ الجِهالاتِ :

کسى که خود را نمى‌شناسد، از راه نجات به‌دور مى‌افتد و در گمراهى و نادانى به خطا و خلاف دچار مى‌شود.[۶] و بر این اساس، از شخصى که درصدد شناخت حقیقت وجودى خود نیست اظهار

شگفتى مى‌نمایند و مى‌فرمایند: عَجِبتُ لِمَن یَنشِدُ ضالَّتَهُ وَ قَد اَضَلَّ نَفسَهُ فَلا یَطلُبها: در شگفتم از کسى که به خاطر چیزى که گم کرده است فریاد برمى‌آورد و آرام نمى‌نشیند، و این در حالى است که خود را گم کرده است و در طلب آن برنمى‌آید.[۷]