از آیات قرآن کریم و سخنان معصومین علیهم السلام این‌گونه برمى‌آید که آنچه مایه‌ى شرافت و سبب ارزشمندى و برترى انسان بر دیگر مخلوقات، مسجود ملائکه قرار گرفتن او، تبریک گفتن خداوند به خویش در آفرینش وى، موجب شایستگى و استعداد او براى حامل امانت و عهده‌دار خلافت الهى شدن وى است، روح الهى است که حقیقت انسانى انسان چیزى جز آن نیست.

قرآن کریم مى‌فرماید: وَ اِذ قالَ رَبُّکَ لِلمَلائِکَةِ اِنّى خالِقٌ بَشَرآ مِن صَلصالٍ مِن حَمَاءٍ مَسنونٍ، فَاِذا سَوَّیتُهُ وَ نَفَختُ فیهِ مِن روحى فَقَعوا لَهُ ساجِدینَ فَسَجَدَ المَلائِکَةُ کُلُّهُم اَجمَعونَ: و هنگامى که پروردگارت به فرشتگان فرمود من از گِل خشکیده‌ى لجن بوى‌ناکى، بشرى مى‌آفرینم. پس آن‌گاه که او را ساختم و از روح خود در آن دمیدم، در برابر او سجده کنید. پس همه‌ى فرشتگان سجده کردند.[۱] از این آیه و آیه‌ى دیگرى که شبیه این مضمون را دربر دارد،[۲] به خوبى مى‌توان دریافت  

که مایه‌ى ارزش و سبب شایستگى آدم، براى مسجود ملائک قرار گرفتن، نه پیکر خاکى او که از گِلى خشکیده و لجنى بوى‌ناک ساخته شده، بلکه روح خدایى که در کالبد او دمیده شده است، مى‌باشد.[۳]

علّت انتساب روحى که از آن در کالبد آدمى دمیده شد، به خداوند متعال، عظمت آن در پیشگاه خداوند و قرب منزلت و مرتبه‌ى وجودى آن به حضرت احدیّت است. این روح نزدیک‌ترین مخلوق از نظر مراتب و کمالات وجودى به خداوند، مظهر و مجلاى وجه الله، آینه‌ى تمام‌نماى اسماء و صفات الهى و جلوه‌ى کامل و تامّ پروردگار متعال است.[۴]

قرآن کریم سه ویژگى براى روح برشمرده است :

۱/ عالم وجود داراى دو مرتبه‌ى عالم خلق و عالم امر است. قرآن کریم مى‌فرماید : اَلا لَهُ الخَلقُ وَ الاَمرُ: آگاه باشید که عالَم خلق و عالَم امر از آن اوست.[۵] عالم امر برتر از عالم خلق است و

محدودیّت‌هاى عالم خلق را ندارد. عالم خلق، عالم اسباب و مسبّبات و تدریج و مشروط بودن هر چیز بر وجود مقدّمات و علل مى‌باشد. وجود هر چیز در عالم خلق منوط به این است که زمینه‌ى مساعد براى آن وجود داشته و علّت و سبب آن موجود باشد و با گذر زمان، به‌تدریج آن چیز پدید آید. همچون به‌وجود آمدن یک سیب که با وجود زمینه‌ى مساعد و شرایط مناسب، از درخت سیب و شکوفه‌ى آن به‌تدریج به‌وجود مى‌آید. امّا در عالم امر وجود هر چیز، مستقیم و بى‌واسطه به اراده‌ى الهى وابسته است و به صِرف اراده‌ى حضرت حق، بى‌نیاز به هر مقدّمه، اسباب و شرایطى، در یک آن و بى‌درنگ به‌وجود مى‌آید. قرآن کریم مى‌فرماید: اِنَّما اَمرُهُ اِذا اَرادَ شَیئَاً اَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکونُ :
منحصرآ امر الهى این‌گونه است که هنگامى که خداوند چیزى را اراده کند، همین که به او مى‌گوید باش، ایجاد مى‌شود.[۶] روشن است که مقصود از این گفتن، گفتن با لفظ و کلام نیست؛ بلکه همان

اراده و خواست خداى متعال است. همچنین مى‌فرماید: وَ ما اَمرُنا اِلّا واحِدَةً کَلَمحٍ بِالبَصَرِ: امر ما نیست جز یکباره و دفعى، همچون چشم بر هم زدنى.[۷]

با توجّه به مقدّمه‌ى فوق، نخستین ویژگى که قرآن کریم در مورد روح بیان داشته این است که روح فراتر از عالم خلق و متعلّق به عالم امر است. چنانکه به پیامبر اکرم۹ مى‌فرماید: یَسئَلونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِن اَمرِ رَبّى: از تو در مورد روح مى‌پرسند. بگو روح از امر پروردگارم است.[۸]

۲/ روح موجودى عظیم‌تر از تمامى فرشتگان است. چنانکه امام صادق علیه السلام فرمودند: خَلقٌ اَعظَمُ مِنَ المَلائِکَةِ: آفریده‌ایست بزرگ‌تر از تمامى فرشتگان.[۹] ملائکه از شؤون روح و به منزله‌ى بال و

پر و شاخه‌هاى روحند؛ به همان‌گونه که قوا و حواسّ انسان از شؤون حیات او مى‌باشند. همچون همراه بودن جلوه با متجلّى، تبعیّت معلول از علّت و ملازم بودن فرع با اصل، ملائکه نیز همواره همراه، تابع و ملازم روحند و با فرود آمدن روح، آنها نیز فرود مى‌آیند و سبب فرود آمدن آنها، نازل شدن روح است. چنانچه قرآن کریم مى‌فرماید: تَنَزَّلُ المَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِاِذنِ رَبِّهِم: فرشتگان و روح به اذن پروردگارشان در شب قدر فرود مى‌آیند.[۱۰] و نیز مى‌فرماید: یُنَزِّلُ المَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن

اَمرِهِ عَلى مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ: خداوند فرشتگان را به سبب و تبعیّت روح، از امر خویش بر هر یک از بندگانش که بخواهد فرو مى‌فرستد.[۱۱]

۳/ روح، عارى و برى و مقدّس و منزّه از هر عیب و نقصى است و همه‌ى کمالات را تمام‌عیار در خود دارد. لذا قرآن کریم قداست همه جانبه را به روح نسبت مى‌دهد. چنانکه درباره‌ى حضرت مسیح علیه السلام مى‌فرماید: اَیَّدناهُ بِروحِ القُدُسِ: او را به‌وسیله‌ى روح مقدّس تأیید کردیم.[۱۲]

***

با شناخت سه ویژگى فوق، اکنون مى‌توان دانست آنچه سبب عظمت انسان، برترى مرتبه‌ى او
بر دیگر آفریدگان، قائم‌مقامى و جانشینى خدا در مدیریّت و فرمانروایى بر جهان خلقت و مسجود ملائکه قرار گرفتن وى مى‌باشد، چیزى جز روح نیست. امّا باید دانست مقصود از این روح همان چیزى نیست که ما حیات طبیعى و حواسّ و ادراکات خود را به آن وابسته مى‌دانیم.

آنچه در پیکر انسان دمیده شده است تمامیّت روح با همه‌ى کمالاتى که دربر دارد نیست. قرآن کریم فرمود: نَفَختُ فیهِ مِن روحى: از روحم در او دمیدم.[۱۳] نفرمود روحم را در او دمیدم. البتّه

روشن است که مقصود از «مِن» این نیست که بخشى یا قسمتى از روحم را در او دمیدم؛ زیرا روح یک حقیقت بسیط و مجرّد است و جزءبردار نیست تا قابل تجزیه به بخش‌هایى بوده و بخشى از آن در انسان دمیده شده باشد. بلکه مقصود از «مِن روحى» این است که مرتبه‌ى نازله و رقیقه‌ى روح و به تعبیر دیگر، صورت زیر حجاب قرار گرفته‌ى آن در انسان دمیده شده است. کما اینکه در بیان همین حقیقت، قرآن کریم در جاى دیگرى فرمود: لَقَد خَلَقنَا الاِنسانَ فى اَحسَنِ تَقویمٍ ثُمَّ رَدَدناهُ اَسفَلَ سافِلینَ : همانا انسان را در بهترین صورت آفریدیم، سپس او را به پایین‌ترین مرتبه بازگرداندیم.[۱۴] مقصود از

تنزّل روح به اسفل سافلین، محجوبیّت روح به حجاب‌هاى نورانى و ظلمانى، در عین بقاى روح با همان عظمت خویش در وراى حجاب‌هاست.[۱۵]

از ظلمت و ز نور، در تنگناى غم         بس پرده و حجاب که در پیش چشم ماست

براى تسهیل درک حقیقت فوق، مثالى هر چند ناقص را مطرح مى‌کنیم. اگر در برابر خورشید دریچه‌ها و قاب‌هایى قرار دهیم که به‌تدریج کوچک‌تر شوند و پس از آنها شیشه‌هاى ماتى بگذاریم که به‌تدریج کدرتر شوند؛ نور خورشید ابتدا از دریچه‌ها و قاب‌ها عبور مى‌کند و هرچه پایین‌تر مى‌آید مقدار کمترى از آن امکان عبور پیدا مى‌کند، آن‌گاه نورى که از آخرین دریچه خارج مى‌شود، به شیشه‌هاى مات مى‌تابد و از آنها عبور مى‌کند. هرچه نور مزبور از شیشه‌هاى کدر عبور مى‌کند ضعیف‌تر و کم‌سوتر مى‌شود و سرانجام نورى بسیار ضعیف و کم‌سو از آخرین شیشه‌ى مات خارج مى‌شود. نور مزبور
همان نور خورشید است، امّا نه با آن درخشندگى و شدّت اوّلیّه، بلکه مرتبه‌ى نازل و ضعیفى از آن است؛ و این در حالى است که خورشید با نور قوى و خیره‌کننده‌اش در آن سوى شیشه‌ها و دریچه‌ها، همچنان باقى است و پرتوافشانى مى‌کند.

با توجّه به مثال فوق، همه‌ى آنچه به‌عنوان ظرفیّت‌ها و توانایى‌هاى روح بشرى شناخته شده است، تنها کورسویى از خورشید درخشان روح است که از پس حجاب‌هاى بسیارِ نورانى و ظلمانى، در کالبد بشرى نمایان شده است. سلوک عرفانى چیزى جز شکستن و دریدن این حجاب‌ها براى رجعت به مبدئى که پیش از هبوط به اسفل سافلین، آنجا بوده‌ایم، و صعود براى نیل به حقیقت و تمامیّت انسانى خویش، که همان روح است، نمى‌باشد.