حقیقت حبّ الهى شعله‌ایست در دل که از جذب کردن حضرت حق عبد را به سوى خود و انجذاب و مجذوب شدن عبد به سوى حضرت حق نشأت مى‌گیرد.

برقى از منزل لیلى بدرخشید سحر         وه که با خرمن مجنون دل‌افگار چه کرد

دل و جان انسان پیش از آنکه از احسن تقویم به اسفل سافلین هبوط کند و محجوب به حجب شود، مستغرق در شهود حق تعالى و واله و شیداى حبّ او و فانى و محو در وجه رب بود. امّا پس از هبوط و محجوب شدن، دل از شهود وجه رب محروم گشت و در پى آن، آتش فروزان عشق الهى در زیر توده‌ى عظیم غفلت و آلودگى‌ها مدفون شد. لذا در حالى که آن آتش در ضمیر ناخودآگاه تمامى انسان‌ها همچنان شعله‌ور مى‌باشد، تنها گرماى اندکى از آن به خودآگاه ایشان نفوذ کرده است. این گرما در بیشتر افراد، به صورت التهاب و عطشى ناشناخته و رمزآلود ظاهر شده است و براى فرونشاندن آن و نیل به آرامش، هر کس در عرصه‌اى در تکاپوست. جمع اندکى از انسان‌ها به راز این التهاب و عطش پى‌برده‌اند و دریافته‌اند که جانشان شیفته‌ى جمال و تشنه‌ى وصال الهى است و براى نیل به این مطلوب و مقصود، راهى جز رهاندن دل و جان از حجاب هایى که آن را احاطه کرده است، وجود ندارد. لذا بر خَرق حُجُب و عبور از موانع همّت گمارده‌اند. با رهایى از حجاب‌ها و تجدید دیدار جمال یار، دوباره محبّت شدّت مى‌یابد و به عشق تمام‌عیار منجر مى‌شود و این عشق، عاشق را در معشوق فانى مى‌سازد و از آن پس عاشق به معشوق بقا مى‌یابد.

یک نگاه به صاحب‌جمال و مشاهده‌ى گوشه‌اى از زیبایى او موجب پیدایش محبّت مى‌شود. محبّت شخص را به نگاهى دقیق‌تر به جمال محبوب وا مى‌دارد و این نگاه جلوه‌هاى نوینى از زیبایى‌هاى او را بر وى آشکار مى‌کند. پى‌بردن به زیبایى‌هاى بیشتر، آتش محبّت شخص را فروزان‌تر مى‌کند و همین محبّت شدید، او را به جمال یار خیره‌تر مى‌سازد و سبب دیدن جلوه‌هاى بیشترى از زیبایى‌هاى او مى‌شود و ... . بنابراین هر مرتبه از معرفت به حضرت حق، مقدّمه و سبب مرتبه‌اى از محبّت، و هر مرتبه از محبّت، انگیزه و موجب راه یافتن به مرتبه‌ى بالاترى از معرفت مى‌شود و این روال ادامه مى‌یابد تا آتش عشق الهى چنان شدّت یابد که محب را در محبوب و عاشق را در معشوق فانى سازد و حجاب و فاصله‌ى بین آن دو را از میان بردارد و وصل و یگانگى را محقّق کند.

منشأ شدّت یافتن محبّت به هرکس، پى‌بردن و معرفت یافتن محب به سه چیز در وجود محبوب است. نخست جمال و کمال او، دوم خلق و خوى نیک او، و سوم اعمال و کارهاى خیر او. با تفکّر و تأمّل در حُسن و جمال، اسماء حُسنى و صفات و امثال عُلیا[۱] و صنع و فعل الهى، مى‌توان  

پى‌برد که این سه، به‌نحو مطلق و بى‌نهایت، در خداوند وجود دارد و این دریافت، محبّت شخص به خدا را شدّت مى‌بخشد و عشق الهى را به او به ارث مى‌رساند. امام صادق علیه السلام مى‌فرمایند: اِنَّ اُولِى الاَلبابِ الَّذینَ عَمِلوا بِالفِکرَةِ حَتّى وَرِثوا مِنهُ حُبَّ اللهِ: صاحبان خردهاى ناب کسانیند که اندیشه‌ى خویش را به‌کار انداختند تا از آن تفکّر، محبّت الهى را به ارث بردند.[۲]

احسان و نیکى به شخصى سبب پدید آمدن محبّت احسان‌کننده در آن شخص مى‌شود؛ چنانکه هدیه دادن ایجاد محبّت مى‌کند. پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: جَبَلَّتِ القُلوبُ عَلى حُبِّ مَن اَحسَنَ اِلَیها: دل‌ها بر محبّت کسى که به آنها خوبى کند سرشته شده‌اند.[۳] بر همین اساس آن  

حضرت۹ مى‌فرمایند: عَلَى العاقِلِ اَن یَکونَ لَهُ ساعاتٌ ... و ساعَةٌ یَتَفَکَّرُ فى ما صَنَعَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ اِلَیهِ: بر شخص خردمند لازم است زمان‌هایى را براى امورى اختصاص دهد ... و زمانى که به آنچه خداى عزّوجلّ نسبت به او کرده است، بیندیشد.[۴] قرآن کریم مى‌فرماید : فَاذکُروا الآءَ اللهِ لَعَلَّکُم

تُفلِحونَ: الطاف و نعمت‌هاى الهى را یاد کنید، شاید رستگار شوید.[۵] امیرالمؤمنین علیه السلام

مى‌فرمایند: اَلتَّفَکُّرُ فى آلاءِ اللهِ نِعمَ العِبادَةِ: اندیشیدن در الطاف الهى چه نیکو عبادتى است.[۶] در

احادیث متعدّدى ذکر شده است که خداوند به حضرت موسى علیه السلام وحى نمود که مرا نزد خلق محبوب ساز. هنگامى که آن حضرت پرسید، چگونه. خداوند فرمود: ذَکِّرهُم آلائى وَ نَعمائى لِیُحِبّونى: الطاف و نعمت‌هایم را به ایشان یادآور شو تا دوستدار من شوند.[۷] و در حدیث دیگر است که خداوند پاسخ

فرمود: فَذَکِّرهُم نِعمَتى وَ آلائى فَاِنَّهم لا یَذکُرونَ مِنّى اِلّا خَیراً: نعمت و الطاف مرا به ایشان یادآور شو به‌نحوى که جز خیر و نیکى از من به یاد نداشته باشند.[۸] مشابه این دستور خطاب به حضرت

داود علیه السلام نیز صادر شد و در پاسخ او که پرسید، چگونه؛ خداوند فرمود: اُذکُر اَیادِىَّ عِندَهُم فَاِنَّکَ اِذا ذَکَرتَ ذلِکَ لَهُم اَحَبُّونى: عطایا و مراحمم را که نزد ایشان است به آنها یادآور شو؛ زیرا هنگامى که
آنها را به ایشان یادآور شوى، مرا دوست خواهند داشت.[۹]