رزق به دو بخش معنوى و مادّى تقسیم مى‌شود. ارزاق معنوى از قبیل معارف، حالات و توفیق طاعات و عبادات است. ارزاق مادّى، همان امکاناتى است که در این عالم نصیب انسان مى‌شود و توسّط او مصرف مى‌گردد. همچون غذایى که مى‌خورد، آبى که مى‌نوشد، هوایى که تنفّس مى‌کند،
جامه‌اى که مى‌پوشد و یا خانه‌اى که در آن زندگى مى‌کند. بنابراین آنچه از امکانات دنیوى که متعلّق به شخص است، امّا او امکان نمى‌یابد از آنها استفاده و آنها را مصرف کند، گرچه جزء دارایى او مى‌باشند، رزق او شمرده نمى‌شوند.

سالک در پرتو بصیرتى که به نور قرآن و تعالیم معصومان علیهم السلام بدان نایل شده است، رزّاق و روزى‌دهنده‌ى خود را تنها خدا مى‌داند و هیچ کس جز او را، خواه خود یا دیگران، در روزى خویش دخیل و مؤثّر نمى‌شمارد.

قرآن کریم مى‌فرماید : اِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذو القُوَّةِ المَتینُ : خداوند است که روزى‌دهنده و در کار خویش، قدرتمند و استوار است.[۱] و مى‌فرماید: وَ ما مِن دابَّةٍ اِلّا عَلَى اللهِ رِزقُها: هیچ جاندار و  

جنبنده‌اى نیست جز آنکه روزیش بر عهده‌ى خداوند است.[۲] همچنین مى‌فرماید: وَ کَاَیِّن مِن  

دابَّةٍ لا تَحمِلُ رِزقَها، اللهُ یَرزُقُها وَ اِیّاکُم: چه بسیار جانداران و جنبندگانى که روزى خود را خود برنمى‌دارند. این خداوند است که آنها و شما را روزى مى‌دهد.[۳] نیز مى‌فرماید : لا نَسأَلُکَ رِزقاً؛  

نَحنُ نَرزُقُکَ: ما از تو روزى نمى‌خواهیم؛ (بلکه) ما به تو روزى مى‌دهیم.[۴] همچنین مى‌فرماید :  

اَللهُ الَّذى خَلَقَکُم ثُمَّ رَزَقَکُم ثُمَّ یُمیتُکُم ثُمَّ یُحییکُم: این خداوند است که شما را مى‌آفریند، سپس روزى مى‌دهد، آن‌گاه مى‌میراند، سپس زنده‌تان مى‌کند.[۵] بنابراین همان‌گونه که درآفرینش، مرگ و

حیات انسان، جز خدا کسى کاره‌اى نیست، در روزى دادن نیز جز او هیچ کس نقشى ندارد. و آن‌گاه که خداوند ناباورى خلق را نسبت به این حقیقت، و مؤثّر پنداشتن خود و دیگران در روزیشان را مشاهده مى‌کند، به سوگند متوسّل مى‌شود تا شاید این حقیقت را باور کنند که روزیشان در آسمان مشیّت الهى مقدّر و مقرّر مى‌شود و هیچ کس جز خدا در آن مؤثّر نیست. مى‌فرماید: وَ فِى السَّماءِ رِزقُکُم وَ ما توعَدونَ، فَوَرَبِّ السَّماءِ و الاَرضِ اِنَّهُ لَحَقٌّ: روزیتان و آنچه بدان وعده داده شده‌اید در آسمان رقم مى‌خورد. به خداى آسمان و زمین که این حقیقت است.[۶]

نه تنها در اصل روزى، بلکه در مقدار آن نیز کسى جز خدا مؤثّر نیست. همچون طبیب حاذق و خیرخواهى که بر اساس حال بیمار، مقدار مصرف هر دارو را تعیین مى‌کند، خداوند نیز بر مبناى علم، رحمت و حکمت بى‌منتهاى خویش، بر اساس حالات روحى و درونى هرکس، دقیقاً به همان میزان
روزى براى او تعیین و مقرّر مى‌کند که مناسب‌ترین شرایط را براى نیل او به کمال و تعالى فراهم سازد. قرآن کریم مى‌فرماید : اَ هُم یَقسِمونَ رَحمَتَ رَبِّکَ؟ نَحنُ قَسَمنا بَینَهُم مَعیشَتَهُم فِى الحَیوةِ الدُّنیا وَ رَفَعنا بَعضَهُم فوَقَ بَعضٍ دَرَجاتٍ : آیا آنها رحمت پروردگارت را تقسیم مى‌کنند؟ ما معاش دنیوى آنها را بین ایشان تقسیم کرده‌ایم و برخى را بر برخى دیگر به درجاتى، بالاتر قرار داده‌ایم.[۷] و

مى‌فرماید : لَهُ مَقالیدُ السَّمواتِ وَ الاَرضِ، یَبسُطُ الرِّزقَ لِمَن یَشاءُ و یَقدِرُ، اِنَّهُ بِکُلِّ شَىءٍ عَلیمٌ: کلیدهاى آسمان‌ها و زمین از آن اوست. روزى هرکس را بخواهد گشایش مى‌دهد یا تنگ مى‌سازد؛ چراکه او بر همه چیز داناست.[۸] و در بیان رمز اینکه چرا روزى برخى از بندگان را تنگ و محدود مى‌کند،

مى‌فرماید: وَ لَو بَسَطَ اللهُ الرِّزقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوا فِى الاَرضِ وَ لکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما یَشاءُ اِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبیرٌ بَصیرٌ: اگر خداوند روزى بندگانش را گشایش دهد، به یقین در زمین دست به ستمگرى مى‌زنند، امّا به‌اندازه‌اى که بخواهد روزى براى آنها فرومى‌فرستد؛ چراکه او به حال بندگان خود آگاه و بیناست.[۹] همچنین مى‌فرماید: اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغى اَن رَّأهُ استَغنى: انسان، آن‌گاه که خود را بى‌نیاز

بیند، قطعاً سرکشى مى‌کند.[۱۰]

این حقیقت قرآنى که نه در اصل روزى اشخاص و نه در مقدار آن، جز خدا کسى کاره نیست، به بیان‌هاى گوناگون در احادیث معصومان علیهم السلام مورد تأکید قرار گرفته است. رمز تأکیدهاى قرآن و روایات این است که بشر در زمینه‌ى روزى، یا ملحدانه، تنها حرص و تقلّا و زرنگى و زیرکى خود و یا کمک و کارشکنى خلق را مؤثّر مى‌پندارد. یا مشرکانه، علاوه بر خدا، خود و دیگر خلایق را نیز در روزى خویش مؤثّر مى‌شمارد. قرآن کریم مى‌فرماید: وَ ما یُؤمِنُ اَکثَرُهُم بِاللهِ اِلّا وَ هُم مُشرِکونَ: بیشتر آنها به خدا ایمان نمى‌آورند مگر آنکه همزمان مشرک نیز مى‌باشند.[۱۱]

در تبیین توحید رزّاقیّت، امیرالمؤمنین علیه السلام مى‌فرمایند: قَدَّرَ الاَرزاقَ فَکَثَّرَها وَ قَلَّلَها وَ قَسَّمَها عَلَى الضَّیقِ وَ السَّعَةِ فَعَدَلَ فیها: خداوند مقدار روزى‌ها را مشخّص کرد. پس در مواردى آنها را فزونى داد و در موارد دیگرى آنها را اندک ساخت و به‌صورت تنگى و محدودیّت، و گشایش و فراخى، آنها را عادلانه قسمت کرد.[۱۲] همچنین مى‌فرمایند: اِنَّ المالَ مَقسومٌ مَضمونٌ لَکُم، قَد قَسَّمَهُ

عادِلٌ بَینَکُم وَ ضَمِنَهُ وَ سَیَفِى لَکُم: دارایى، قسمت‌بندى و براى شما تضمین شده است. خداوند
عادلى آن را بین شما تقسیم و سهمیه‌ى هرکس را مشخّص کرده و رساندن آن را به او تضمین نموده است و به‌زودى آن را به‌طور کامل به شما خواهد داد.[۱۳]

پیامبر اکرم۹ فرمودند: جبرئیل در قلبم افکند که : لا تَموتُ نَفسٌ حَتّى تَستَکمِلَ رِزقَها: هیچ کس تا رزقش را به‌طور کامل مصرف نکند، نمى‌میرد.[۱۴] و در حدیث دیگرى است که: لَن تَموتَ

نَفسٌ حَتّى تَستَوفِىَ اَقصى رِزقَها وَ اِن اَبطَأَ عَلَیها: هیچ کس تا آخرین و دورترین روزى خود را کامل مصرف نکند، نمى‌میرد؛ هر چند که آن روزى به کُندى به او برسد و مصرف شود.[۱۵]

بر این اساس، آن حضرت مى‌فرمایند: اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ الرِّزقَ مَقسومٌ لَن یَعدُوَ امرُؤٌ ما قُسِّمَ لَهُ: اى مردم! روزى سهمیه‌بندى شده است. هرگز کسى به بیش از آنچه براى او سهمیه تعیین شده است، دست نخواهد یافت.[۱۶]

امیرالمؤمنین علیه السلام مى‌فرمایند: اِنَّ اَخسَرَ النّاسِ صَفقَةً وَ اَخیَبَهُم سَعیاً رَجُلٌ اَخلَقَ بَدَنَهُ فى طَلَبِ آمالِهِ لَم تُساعِدُهُ المَقادیرُ عَلى اِرادَتِهِ، فَخَرَجَ مِنَ الدُّنیا بِحَسرَتِهِ وَ قَدَمَ عَلَى الآخِرَةِ بِتَبِعَتِهِ: زیان‌کارترین مردم در تلاش و ناکام‌ترین آنها در کوشش کسى است که پیکر خود را در راه آرزوهایى فرسوده کرده است که مقدّرات الهى او را در خواسته‌اش یارى نکرده‌اند، پس آن‌گاه با حسرت آن چیز از دنیا بیرون رفته است و با پیامدهاى تلخ آن گام در آخرت نهاده است.[۱۷]

همچنین آن حضرت مى‌فرمایند: اِعلَم اَنَّکَ لَم تَکتَسِب شَیئاً فَوقَ قوتِکَ اِلّا کُنتَ لَهُ خازِناً لِغَیرِکَ، تَکثُرُ فِى الدُّنیا بِهِ نَصَبَکَ وَ تَحظى بِهِ وارِثُکَ وَ یَطولُ مَعَهُ یَومَ القِیامَةِ حِسابُکَ: بدان که تو با هر تقلّایى به چیزى بیشتر از آنچه مصرف مى‌کنى دست نمى‌یابى، مگر اینکه آن را براى دیگرى انباشته مى‌کنى و به سبب آن چیز بر زحمت و رنج خود در دنیا مى‌افزایى و وارث خویش را از آن بهره‌مند مى‌کنى و با آن چیز حساب پس دادنت در روز قیامت طولانى مى‌شود.[۱۸]

امام مجتبى علیه السلام مى‌فرمایند: لَیسَتِ العِفَّةُ بِدافِعَةٍ رِزقاً وَ لاَ الحِرصُ بِجالِبٍ فَضلاً. فَاِنَّ الرِّزقَ مَقسومٌ وَ استِعمالُ الحِرصِ استِعمالُ المَآثِمِ: پاکى و عفّت در کسب، روزیى را دفع نمى‌کند و حرص، افزونى‌اى جلب نمى‌سازد. هر آینه روزى سهمیه‌بندى شده است و به‌کار بردن حرص، به‌کار بردن گناهان است.[۱۹]

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز مى‌فرمایند: اِعلَموا عِلماً یَقیناً اَنَّ اللهَ لَم یَجعَل لِلعَبدِ وَ اِن عَظُمَت حیلَتُهُ وَ اشتَدَّت طَلِبَتُهُ وَ قَوِیَت مَکیدَتُهُ اَکثَرَ مِمّا سُمِّىَ لَهُ فِى الذِّکرِ الحَکیمِ وَ لَم یَحُل بَینَ العَبدِ فى ضَعفِهِ وَ فى قِلَّةِ حیلَتِهِ وَ بَینَ اَن یَبلُغَ ما سُمِّىَ لَهُ فِى الذِّکرِ الحَکیمِ: به یقین بدانید که هر چند بنده‌اى ترفندهایش بزرگ، تلاش‌هایش شدید و نقشه‌هایش نیرومند باشد، بیش از آنچه در ذکر حکیم براى او مقرّر شده است، خداوند براى او نصیبى قرار نمى‌دهد. و در عین ناتوانى و کمى چاره‌اندیشى‌ها، بین بنده و دست یافتن او به آنچه در ذکر حکیم براى او مشخّص شده است، فاصله نمى‌اندازد.[۲۰] همچنین

آن حضرت مکرّر مى‌فرمودند: اِعلَموا اَنَّ عَبداً وَ اِن ضَعُفَت حیلَتُهُ وَ وَهَنَت مَکیدَتُهُ اَنَّهُ لَن یُنقَص مِمّا قَدَّرَ اللهُ لَهُ وَ اِن قَوِىَ عَبدٌ فى شِدَّةِ الحیلَةِ وَ قَوَّةِ المَکیدَةِ اَنَّهُ لَن یَزادُ عَلى ما قَدَّرَ اللهُ لَهُ: بدانید که هر چند بنده‌اى توانایى‌اش در چاره‌اندیشى اندک و نقشه‌هایش سست باشد، از آنچه خداوند براى او مقدّر ساخته است، هرگز چیزى کاسته نمى‌شود و اگر بنده‌اى در چاره‌اندیشى در اوج توانایى و در نقشه کشیدن در سرحدّ توانمندى باشد، بر آنچه براى او مقدّر کرده است، هرگز چیزى افزوده نمى‌شود.[۲۱]

در همین جهت امام صادق علیه السلام مى‌فرمایند: فَاِنَّ رِزقَ اللهِ لا یَسُوقُهُ حِرصُ حَریصٍ وَ لا یَرُدُّهُ کُرهُ کارِهٍ: رزق الهى را نه حرص شخص آزمند به سوى او سوق مى‌دهد و نه بى‌میلى شخص بى‌رغبت باز مى‌گرداند.[۲۲] همین‌طور امام عسکرى علیه السلام مى‌فرمایند: اَلمَقادیرُ لا تُدفَعُ بِالمُغالِبَةِ وَ الاَرزاقُ

المَکتوبَةِ لا تُنالُ بِالشَّرَهِ وَ لا تُدفَعُ بِالاِمساکِ عَنها: مقدّرات الهى با زورآزمایى برطرف نمى‌شوند و روزى‌هاى مقدّر، نه با حرص و آز به دست مى‌آیند و نه با خوددارى از آنها برطرف مى‌شوند.[۲۳]

امام صادق علیه السلاممى‌فرمایند: اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ اَوسَعَ فى اَرزاقِ الحُمقى لِتَعتَبِرَ العُقَلاءُ وَ یَعلَموا اَنَّ الدُّنیا لا تُنالُ بِعَمَلٍ وَ لا حیلَةٍ: خداى عزّوجلّ در روزى برخى اشخاص بى‌خرد و نادان گشایش ایجاد کرد تا خردمندان عبرت گیرند و بدانند که دنیا با کار و زیرکى به دست نمى‌آید.[۲۴] و در

حدیث دیگرى: لا تُنالُ بِالعَقلِ وَ لا بِالحیلَةِ: با زیرکى و زرنگى به دست نمى‌آید.[۲۵]

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: اَلرِّزقُ رِزقانِ؛ رِزقٌ تَطلُبُهُ وَ رِزقٌ یَطلُبُکَ فَاِن لَم تَأتِهِ اَتاکَ: روزى دو گونه است. روزیى که تو در طلب آن برمى‌آیى و روزیى که آن در طلب توست و اگر تو به سوى
آن نروى او به نزد تو مى‌آید.[۲۶] به آن حضرت گفته شد : لَو سُدَّ عَلى رَجُلٍ بابَ بَیتٍ وَ تُرِکَ فِیهِ، مِن

اَینَ کانَ یَأتیهَ رِزقُهُ: اگر درِ خانه‌اى بر روى شخصى بسته شود و او را در آن خانه تنها رها کنند، روزیش از کجا به او مى‌رسد؟ امام علیه السلام پاسخ فرمودند: مِن حَیثُ یَأتیهِ اَجَلُهُ: از همان جایى که در چنین موقعیّتى مرگش به نزد او مى‌آید.[۲۷] امام صادق علیه السلام نیز مى‌فرمایند: لَو کانَ العَبدُ فى جُحرٍ َلاَتاهُ

رِزقُهُ: اگر بنده‌اى در سوراخى تنگ باشد، روزیش به نزد او مى‌آید.[۲۸] همچنین مى‌فرمایند: لَو اَنَّ

ابنَ آدَمَ فَرَّ مِن رِزقِهِ کَما یَفِرُّ مِن المَوتِ َلاَدرَکَهُ رِزقُهُ قَبلَ مَوتِهِ کَما یُدرِکُهُ المَوتُ : بنى آدم اگر همان‌گونه که از مرگ مى‌گریزد، از روزیش بگریزد، همان‌طور که مرگش به او مى‌رسد، پیش از رسیدن مرگ، روزیش به او مى‌رسد.[۲۹] همین مضمون را پیامبر اکرم۹ نیز به عبارات مختلف، بارها مورد

تأکید قرار دادند.[۳۰]

با توجّه به اینکه مقدار روزى هرکس به‌دقّت معیّن شده است، اگر کسى به رزّاقیّت خدا اعتماد نکند، شتابزدگى به خرج دهد و دست به مال حرام دراز و از آن مصرف کند، اوّلاً جز آنچه براى او مقدّر شده بود، نخورده است و اگر به رزّاقیّت خدا اعتماد مى‌کرد و صبر مى‌نمود، همان چیز از راه حلال به او مى‌رسید و مصرف مى‌کرد. ثانیاً اکنون که مقدارى مال حرام مصرف کرد، از سهمیه‌ى روزى او که مقدّر بود از راه حلال به او برسد و مصرف کند، به همان میزان کاسته مى‌شود. این حقیقت در احادیث بسیارى مورد تأکید قرار گرفته است. پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: فَاطلُبوا اَرزاقَکُم مِن حَلالٍ، فَاِنَّکُم آکِلوها حَلالاً اِن طَلَبتُموها مِن وجوهِها. وَ اِن لَم تَطلُبوها مِن وجوهِها اَکَلتُموها حَراماً وَ هِىَ اَرزاقُکُم لابُدَّ لَکُم مِن اَکِلها: روزیتان را از راه حلال طلب کنید که اگر از راه درستِ آن، روزیتان را طلب نمایید، آن را حلال مى‌خورید. و اگر از راه درست آن، روزیتان را طلب نکنید، آن را حرام مى‌خورید؛ در حالى که آن روزى شما بود که ناگزیر از خوردن آن بودید.[۳۱] امام رضا علیه السلام نیز

مى‌فرمایند: فَاَمَّا الَّذى تَطلُبُهُ فَاطلُبهُ مِن حَلالٍ فَاِنَّ اَکلَهُ حَلالٌ اِن طَلَبتَهُ مِن وَجهِهِ وَ اِلّا اَکَلتَهُ حَراماً وَ هُوَ رِزقُکَ لابُدَّ لَکَ مِن اَکلِهِ: پس آنچه در طلب آن برمى‌آیى از راه حلال طلب کن که اگر از راه درست آن در طلبش برآیى، خوردنش حلال است و الّا آن را حرام خواهى خورد؛ در حالى که آن روزى تو است که ناگزیر از خوردن آن بودى.[۳۲]

پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: قَد قَسَّمَ اللهُ الاَرزاقَ بَینَ خَلقِهِ فَمَن هَتَکَ حِجابَ السِّترِ وَ عَجَّلَ فَاَخَذَهُ مِن غَیرِ حِلِّهِ قُصَّ مِن رِزقِهِ الحَلالِ: خداوند روزى‌ها را بین آفریدگانش سهمیه‌بندى کرده است. کسى که پرده‌درى کند و شتاب‌زدگى به خرج دهد و آن را از غیر راه حلالش بگیرد، به همان میزان، از روزى حلالش بریده مى‌شود.[۳۳] همچنین آن حضرت مى‌فرمایند: فَمَنِ انتَهَکَ حَراماً نَقِصَ

لَهُ مِنَ الحَلالِ بِقَدرِ مَا انتَهَکَ مِنَ الحَرامِ: هرکس با برگرفتن از حرام، حرمت‌شکنى کند، به همان اندازه که خود را به حرام آلوده ساخته، از روزى حلالش کاسته مى‌شود.[۳۴] امام باقر علیه السلام نیز

مى‌فرمایند: فَاِن هِىَ تَناوَلَت مِنَ الحَرامِ شَیئاً قاصَّها بِهِ مِنَ الحَلالِ الَّذى فَرَضَ اللهُ لَها: اگر چیزى از حرام بخورد، خداوند از حلالى که براى او واجب و مقدّر کرده بود، قطع مى‌کند.[۳۵] امام صادق علیه السلام نیز

مى‌فرمایند: اَلرِّزقُ مَقسومٌ عَلى ضَربَینِ، اَحَدُهُما واصِلٌ اِلى صاحِبِهِ وَ اِن لَم یَطلُبهُ وَ الآخَرُ مُعَلَّقٌ بَطَلَبِهِ. فَالَّذى قُسِمَ لِلعَبدِ عَلى کُلِّ حالٍ، آتیهِ وَ اِن لَم یَسَعَ لَهُ، وَ الَّذى قُسِمَ لَهُ بِالسَّعىِ، فَیَنبَغى اَن یَلتَمِسَهُ مِن وُجوهِهِ وَ هُوَ ما اَحَلَّهُ اللهُ لَهُ دونَ غَیرِهِ. فَاِن طَلِبَهُ مِن جِهَةِ الحَرامِ فَوَجَدَهُ، حُسِبَ عَلَیهِ بِرِزقِهِ وَ حُوسِبَ بِهِ: روزى به دو گونه سهمیه‌بندى شده است. یکى از آن دو، اگر صاحبش در طلب آن برنیاید نیز به او مى‌رسد. و دیگرى وابسته به طلب آن است. پس آنچه در هر حال براى عبد مقدّر شده است، اگر براى آن تلاش هم نکند، خود روزى به نزد او مى‌آید. و آنچه براى او مقدّر شده که با تلاش به او برسد، پس سزاوار است که از راه‌هاى درستش که خداوند براى او حلال کرده، و نه از دیگر راه‌ها، آن را درخواست کند. پس اگر از راه حرام آن را طلبید و به دست آورد، هم جزء روزى او حساب مى‌شود و هم به سبب آن، مورد بازخواست و حسابرسى قرار مى‌گیرد.[۳۶] و [۳۷]

احادیث فوق روشن ساخت که رزق هرکس، از جانب خداوند، مقسوم و تضمین شده است. حرص و حیله‌ى کسى بر رزقش نمى‌افزاید و انفاق و اعطاى کسى از رزقش نمى‌کاهد. رزق هرکس مانند اجل اوست و حتّى با گریختن، از مصرف آن نمى‌رهد و هیچ کس تا تمام رزقش را مصرف نکند نخواهد مرد. کسى بیش از رزقش نیز نمى‌تواند مصرف کند و اگر از راه حرام چیزى به دست آورَد و
مصرف کند، به همان میزان از رزق حلالى که براى او مقدّر شده بود، کاسته مى‌شود. تقلّاى شخص ممکن است بر دارایى او بیفزاید، ولى بر رزقش نخواهد افزود و آنچه بیش از رزقش به دست آورده است مصرف او نخواهد شد و نصیب دیگران و مصرف سایرین مى‌شود و تنها زحمت و خستگى کسب آن و مسؤولیّت اخروى و تبعات آن براى او خواهد ماند.

با توجّه به اینکه خداوند مقدار رزق هرکس را بر اساس حالت روحى و درونى او تعیین مى‌کند و براى هرکس دقیقاً به مقدارى رزق مقرّر مى‌کند که او را در مناسب‌ترین شرایط براى اصلاح و تعالى قرار دهد؛ تنها عاملى که مى‌تواند سبب فزونى یا کاهش مقدار رزق شود، تغییر حالت روحى و درونى او در اثر انجام اعمال شایسته، یا کسب اخلاق حسنه و یا به دست آوردن روحیّات برجسته، و یا متقابلاً انجام اعمال ناشایست، یا مبتلا شدن به اخلاق ناپسند و یا گرفتار شدن به روحیّات منحطّ و پلید است. به‌موجب آیات و روایات، تمامى آنچه در تغییر میزان رزق انسان‌ها مؤثّر مى‌باشد، امورى است که در رفتار، اخلاق و روحیّات شخص تحوّل ایجاد مى‌کنند. شکر ، ادعیه و اذکار خاص، انفاق و صدقه، صله‌ى رحم و حُسن همسایگى، نماز شب و بیدارى بین‌الطّلوعین، تعقیبات نمازهاى صبح و عصر، تلاوت سوره‌ى یس پس از نماز صبح و سوره‌ى واقعه پس از نماز مغرب و دیگر مواردى از این دست که در آیات و روایات به‌عنوان عامل وسعت رزق معرفى شده‌اند، همگى امورى مى‌باشند که به تحوّل مثبت روحى و درونى شخص منجر مى‌شوند و به‌دنبال آن، خداوند میزان رزق فرد را تغییر مى‌دهد.[۳۸]

از مجموعه‌ى آنچه گفته شد مفهوم توحید رزّاقیّت در دید عارفان و اینکه رزق هرکس تنها به دست خداست، آشکار گردید.