شناخت و توجّه به فضل و رحمت بیکران و عنایات و الطاف بى‌پایان الهى منشأ رجاست. رحمت الهى چنان است که امیرالمؤمنین علیه السلام در مقام دعا به خداوند عرضه مى‌دارند: اَللّهُمَّ اِنّى اَسئَلُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتى وَسِعَت کُلَّ شَىءٍ: خدایا از تو به اعتبار رحمتت، که همه چیز را دربر گرفته است، درخواست مى‌کنم.[۱] این رحمت فراگیر چنان عظیم است که حتّى بر غضب الهى پیشى گرفته

است. چنانکه پیامبر اکرم۹ در مقام دعا به خداوند عرضه مى‌دارند: یا مَن سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَهُ: اى کسى که رحمتش بر غضب او پیشى گرفته است.[۲] بر این اساس، حتّى آنچه در ظاهر حاکى از

غضب پروردگار است و در سیماى قهر نمودار مى‌شود، در باطن حاوى رحمت الهى است و در حقیقت مصداق مهر است. چنانکه مهر مادرى سبب مى‌شود هنگامى که مادر مى‌بیند فرزندش به کار خطرناکى روى آورده است و با خواهش و نصیحت منصرف نمى‌شود، چهره در هم کشد و زبان به تهدید گشاید و در صورت لزوم، حتّى او را تنبیه کند. این چهره درهم کشیدن، زبان به تهدید گشودن و تنبیه کردن، گرچه به‌ظاهر قهرآمیز است، امّا باطن آن محبّت و خیرخواهى مادر نسبت به فرزند است.

در دنیا که جز ذرّه‌اى از رحمت حق نازل نشده است، همه‌ى بندگان از این همه رحمت و لطف و نعمت و فضل الهى برخوردارند. در آخرت که عرصه‌ى ظهور کامل رحمت حق است، رحمت الهى تا حدّى شدید و فراگیر مى‌باشد که امام صادق علیه السلام فرمودند: اِذا کانَ یَومَ القِیامَةِ نَشَرَ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالى رَحمَتَهُ حَتّى یَطمَعُ اِبلیسُ فى رَحمَتِهِ: هنگامى که روز قیامت شود خداى تبارک و تعالى چنان بساط رحمت خویش را مى‌گستراند که حتّى ابلیس به برخوردار شدن از رحمت الهى طمع مى‌کند.[۳]

خُلف وعده کارى قبیح و از ساحت الهى به‌دور است. چنانکه قرآن کریم فرمود: لَن یُخلِفَ اللهُ وَعدَهُ: خداوند هرگز خلاف وعده‌اش نمى‌کند.[۴] امّا بخشش و صرف نظر کردن از تنبیه و کیفر

خطاکاران و عملى نکردن تهدید و وعید، نه تنها قبیح و مذموم نیست، که ممدوح و نیکوست و زیبنده‌ى حضرت حق است. خداوند از یک سو وعده فرموده است که: اِنَّ اللهَ یَغفِرُ الذُّنوبَ جَمیعاً : خداوند تمامى گناهان را مى‌بخشد.[۵] و از سوى دیگر در مقام وعید، گناهکاران را به عذاب و عقاب

تهدید کرده است. همان‌گونه که گفته شد، وعیدهاى الهى قطعى الوقوع و تخلّف‌ناپذیر نیست، در حالى
که وعده‌هاى خداوند حتمى و تخلّف‌ناپذیر است. لذا چه‌بسا خداوند از کیفر مجرمان و گناهکاران صرف نظر و آنها را مشمول مغفرت و عفو خویش کند.

با توجّه به اینکه معصیت گناهکاران در دستگاه الهى نقصانى وارد نکرده است و به خداوند زیانى نرسانده است؛ سالک اگر معصیت همه‌ى خلق را یک تنه مرتکب شده باشد، جز امید رحمت چیزى در وجودش نخواهد بود.

قرآن کریم در توصیف مؤمنان مى‌فرماید: یَرجونَ رَحمَتَهُ : به رحمت الهى امید دارند.[۶] و نیز

مى‌فرماید: اُولئِکَ یَرجونَ رَحمَةَ اللهِ: آنان به رحمت الهى امید بسته‌اند.[۷] و در پاسخ این امیدورزى،

مى‌فرماید: اِنَّ رَحمَةَ اللهِ قَریبٌ مِنَ الُمحسِنینَ: رحمت الهى به نیکوکاران نزدیک است.[۸]

آنچه مقرّبان به آن دل بسته‌اند و به وصالش امید دارند، خدا و قرب الهى است. امّا آنچه ابرار بدان تمایل دارند و به رسیدن به آن امید بسته‌اند، نعمت الهى است.