آنچه زمینه‌ساز حُسن ظنّ و اعتماد به خدا و کارهاى خداوند در فرد است؛ از یک سو بررسى و تأمّل در مورد کارهایى است که خداوند تا به حال نسبت به او انجام داده است. از سوى دیگر، تفکّر و دقّت در صفات و خصایل الهى است که منشأ کارهاى خدا مى‌باشند.

سالک با تفکّر و تأمّل در مورد آنچه خداوند از پیش از تولّد تا به حال در مورد او انجام داده است، خود را غرق در لطف و احسان، ستر و مدارا، و بخشش و غفران الهى مى‌یابد و به‌وضوح مشاهده مى‌کند که جز خیر و نیکویى از خداوند سر نزده است.

علاوه بر این، سالک با تأمّل در اسماء حُسنى و صفات عُلیاى حضرت حق درمى‌یابد که خداوند :

۱/ همواره بیدار و متوجّه حال خلق خویش است و لحظه‌اى از حال و نیاز آنان غافل نیست.

۲/ به مصالح خلق آگاه و عالم است و ذرّه‌اى جهل یا خطا در تشخیص مصالح بندگان در مورد او قابل تصوّر نیست.

۳/ غنىّ مطلق است و آنچه را به مصلحت خلق و مورد نیاز آنان است در اختیار دارد.

۴/ سخاوتمند، جواد و کریم است و وجود ذرّه‌اى بُخل و خِسَّت در برآوردن خواسته‌ها و تأمین مصالح بندگانش، در مورد او تصوّرپذیر نیست.

۵/ خیرخواه خلق و مهربان، رئوف و رحیم به آنان است و نسبت به آنها بى‌تفاوت، بى‌احساس و بى‌عاطفه نیست.

۶/ در عملى ساختن اراده‌ى خویش مبنى بر تأمین مصالح و رفع حوائج بندگان، توانمند و مقتدر است و ضعف و ناتوانى در ذات مقدّس او راه ندارد.

۷/ در کار خویش خبره است و خطا و اشتباه در کار او ناممکن است.

منطقآ از کسى با چنین ویژگى‌ها، امکان اینکه جز خیر و نیکویى سر زند، وجود ندارد. به بیان دیگر، «از خیّر محض جز نکویى ناید».

امام صادق علیه السلام مى‌فرمایند: اِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالى لا یَفعَلُ بِعِبادِهِ اِلاَّ الاَصلَحَ لَهُم: خداى تبارک و تعالى با بندگانش جز به‌نحوى که براى آنها بیشترین مصلحت را دربر داشته باشد، رفتار نمى‌کند.[۱] همچنین آن حضرت مى‌فرمایند خداى عزّوجلّ مى‌فرماید: عَبدىَ المُؤمِنَ لا اَصرِفُهُ فى  

شَىءٍ اِلّا جَعَلتُهُ خَیرآ لَهُ: بنده‌ى مؤمنم را به هیچ چیز روى‌آور نمى‌سازم مگر اینکه خیر او را در آن قرار مى‌دهم.[۲] همین‌طور آن حضرت فرمودند در آنچه خداوند به موسى بن عمران علیه السلام وحى

فرمود این مطلب وجود داشت که: یا موسَى بنَ عِمرانَ! ما خَلَقتُ خَلقآ اَحَبُّ اِلَىَّ مِن عَبدىَ المُؤمِنِ فَاِنّى اِنَّمَا ابتَلیهِ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ وَ اُعافیهِ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ وَ اَزوى عَنهُ ما هُوَ شَرٌّ لَهُ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ وَ اَنَا اَعلَمُ بِما یَصلَحُ عَلَیهِ عَبدى: اى موسى بن عمران! مخلوقى که نزد من محبوب‌تر از بنده‌ى مؤمنم باشد نیافریدم. هر آینه من او را به چیزى مبتلا مى‌سازم که براى او خیر است و به او عافیت مى‌دهم به آنچه براى او خیر است و آنچه را براى او شرّ است از او برطرف مى‌سازم براى آنچه خیر اوست و من به آنچه بنده‌ام را اصلاح مى‌کند داناترم.[۳]

پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: عَجِبتُ لِلمَرءِ المُسلِمِ لا یَقضِى اللهُ عَزَّ وَ جلَّ لَهُ قَضاءً اِلّا کانَ خَیراً لَهُ وَ اِن قُرِضَ بِالمَقاریضِ کانَ خَیراً لَهُ وَ اِن مَلِکَ مَشارِقَ الاَرضِ وَ مَغارِبَها کانَ خَیراً لَهُ: در شگفتم از شخص مسلمان که خداى عزّوجلّ چیزى را براى او مقدّر نمى‌سازد مگر اینکه براى او خیر است. و اگر با قیچى‌ها ریز ریز شود، براى او خیر است و اگر فرمانرواى شرق و غرب عالم شود، براى او خیر است.[۴]

دو نگاه فوق، که یکى به فعل و صُنع الهى بود و دیگرى به صفات و خصایل پروردگار، سبب مى‌شود سالک نسبت به حضرت حق و کارهاى خداوند، حُسن ظن و خوش‌بینى و وثوق و اعتماد پیدا کند.

امیرالمؤمنین علیه السلام مى‌فرمایند : اَلثِّقَةُ بِاللهِ وَ حُسنُ الظَّنِّ بِهِ حِصنٌ لا یَتَحَصَّنُ بِهِ اِلّا کُلُّ مُؤمِنٍ : اعتماد و وثوق به خداوند و خوش‌بینى و حسن ظنّ به او دژى است که جز شخص مؤمن در آن پناه
نمى‌گیرد.[۵] همچنین مى‌فرمایند: اَلثِّقَةُ بِاللهِ اَقوى اَمَلٍ: اعتماد به خدا نیرومندترین آرزوهاست.[۶]

امام باقر علیه السلام مى‌فرمایند: اَلثِّقَةُ بِاللهِ ثَمَنٌ لِکُلِّ غالٍ وَ سُلَّمٌ اِلى کُلِّ عالٍ: اعتماد به خدا بهایى براى هر چیز گران‌بها و نردبانى به سوى هر تعالى است.[۷]

امام کاظم علیه السلام مى‌فرمایند: وَ اللهِ ما اُعطِىَ مُؤمِنٌ قَطُّ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ اِلّا بِحُسنِ ظَنِّهِ بِاللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجائِهِ مِنهُ ... وَ اللهِ لا یُحسِنُ عَبدٌ مُؤمِنٌ ظَنّاً بِاللهِ اِلّا کانَ اللهُ عِندَ ظَنِّهِ بِهِ، ِلاَنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ کَریمٌ یَستَحیى اَن یُخلِفَ ظَنَّ عَبدِهِ وَ رَجائَهُ. فَاَحسِنوا الظَّنَّ بِاللهِ وَ ارغَبوا اِلَیهِ: به خدا سوگند به هیچ مؤمنى هرگز خیر دنیا و آخرت عطا نشد مگر به خاطر حُسن ظنّ و خوش‌بینى او به خداى عزّوجلّ و امیدش به او ... و به خدا سوگند هیچ مؤمنى گمان نیکى به خدا نبرد مگر اینکه خدا نزد گمان آن مؤمن به خدابود (همان‌گونه که گمان مى‌برد، خدا با او رفتار کرد). پس گمانتان را به خدا نیکو کنید و به سوى او رغبت و میل پیدا کنید.[۸] از همین رو پیامبر اکرم۹ مى‌فرمایند: لا یَموتُنَّ اَحَدُکُم اِلّا وَ

هُوَ یُحسِنُ الظَّنَّ بِاللهِ فَاِنَّ حُسنَ الظَّنِّ بِاللهِ ثَمَنُ الجَنَّةِ: هیچ یک از شما نمیرد مگر در حالى که به خدا حُسن ظن داشته باشد که هر آینه حُسن ظنّ به خدا بهاى بهشت است.[۹] و امام کاظم علیه السلام در حال

سعى بین صفا و مروه در مقام دعا به خداوند عرضه مى‌داشتند: اَللّهُمَّ اِنّى اَسئَلُکَ حُسنَ الظَّنِّ بِکَ فى کُلِّ حالٍ: خدایا خوش‌گمانى و حُسن ظنّ به تو در همه حال را از تو درخواست مى‌کنم.[۱۰]

خداى متعال نیز به بندگانش اعلام مى‌دارد: بِرَحمَتى فَلیَثِقوا وَ فَضلى فَلیَرجوا وَ اِلى حُسنِ الظَّنِّ بى فَلیَطمَئِنّوا؛ فَاِنَّ رَحمَتى عِندَ ذلِکَ تُدرِکُهُم وَ مَنّى یُبَلِّغُهُم رِضوانى وَ مَغفِرَتى تُلبِسُهُم عَفوى، فَاِنّى اَنَا اللهُ الرَّحمنُ الرَّحیمُ وَ بِذلِکَ تَسَمَّیتُ: باید به رحمت من اعتماد کنند و به فضل من امید ببندند و با حُسن ظنّ و خوش‌گمانى به من آرامش پیدا کنند. پس در آن حال رحمتم آنها را در خواهد یافت و منّت و لطفم آنان را به بهشتم مى‌رساند و مغفرت و بخششم جامه‌ى عفوم را بر آنان مى‌پوشاند. پس همانا من خداى مهربان و رحمت‌بخشم و به این نام نامیده شده‌ام.[۱۱]